جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
307
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
موقعى كه آب از مسيل « سرشيله » به سمت جنوب جريان مىيابد در فرورفتگى سومى كه شرحش ذكر گرديد و گود زره خوانده مىشود مىريزد . هنگام تشكيل هيئت مرزى مىگفتند يك عمر است كه چنان اتفاقى نيفتاده و جريان عادى و سارى اين است كه رودخانه غالبا خشك است نه آنكه درياچهها لبريز باشند و زره معمولا قيافهء آشناى نمكزار را داراست « 1 » ، ولى در سال 1885 يكى از مأموران انگليسى كه در بلوچستان سرگرم تحقيقات بود عمق آب دو پا بوده كه به سرشيله مىريخته و هامون بزرگى در قسمت شمالى زيره ( زره ) تشكيل داده بود و مىگفتند محيط آن يكصد ميل بوده است . تغيير شكل پىدرپى - از شرح فوق به آسانى استنباط مىشود كه شكل سيستان چه اندازه تغيير نموده است و از لحاظ جغرافياى تطبيقى براى نويسندگان چه صورت معماآميزى دارد ، زيرا كه نه فقط درياچهها طغيان مىكند و ته ميكشد و ناپديد مىشود - بلكه رودخانهها نيز پيوسته تغيير مسير مىدهند و گاهى با انحرافى ناگهانى در مجرائى كه مصنوعى بوده جارى مىشوند و آن را به يك كانال طبيعى مبدل مىسازند تا انگيزهء حيرتى در نظر نويسندگان آينده شود . ازاينرو تعجبآور نيست كه از يكسو مواد رسوبى سرشار به صورت درهمبرهمى ثروت حاصلخيزى آن سرزمين را دوچندان مىسازد و به همان نسبت نيز بيشتر از هر زمين مشابه ديگر در جهان شهرها و مساكن مخروب دارد .
--> ( 1 ) - وقتى كه در سال 1877 سرمكگرگور مشغول كشف اراضى مجهول بلوچستان بود سراسر زره را در ضلع جنوبى در عرض دو روز و نيم پيمود بدون اينكه حوضچهاى كه آب شور - مزهاى داشته باشد يافته باشد . در هيچ طرفى اثرى از رطوبت و نم مشاهده ننمود و در همهجا حال بدين منوال بود و چيزى جز شن و ريگ جلب نظر نمىكرد و همهء نهال و گياهان مثل استخوان خشك بود كه با جزئى تماس ، ريز و خاك مىشده و سرانجام وى با مشقت فراوان توانست اندك رطوبت و آبى از زير خاك درآورد و از اين جهت بود كه با سبك بىپيرايهء غيرقابل تقليد خويش به شرح آن پرداخته است : « هرگاه كسى بخواهد به زيره دسترسى يابد بىآنكه به آنجا رفته باشد شايد من بتوانم نسخهاى راجع به تركيب آب آنجا بنويسم به اين ترتيب كه اولين آب بدنما را كه بيابيد مقدارى برداريد و بقدرى نمك با آن مخلوط كنيد كه طعمش همان اندازه نفرتانگيز شود كه شكل آن است سپس از گاز چراغ خيابانهاى لندن قدرى به آن بيفزائيد و قدرى هم گنداب كشتى بر آن اضافه كنيد و بعد آن را با شدت هرچه تمامتر بتكانيد آب زره بدست مىآيد » از كتاب « سرگردانى در بلوچستان » .